Κάποιες ιστορίες δεν γράφτηκαν μόνο σε χαρτί αλλά και σε βινύλιο
Ένας δίσκος που σημάδεψε την εποχή του. Ένα βιβλίο που άλλαξε τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Εδώ, οι νότες συναντούν τις σελίδες. Δύο τέχνες. Μια κοινή αγωνία. Ένας δίσκος. Ένα βιβλίο. Όχι επειδή μοιάζουν. Αλλά επειδή μιλάνε για το ίδιο πράγμα. Για την υπαρξιακή και αισθητική τους αντιστοιχία. Την κοινή αγωνία, το ύφος, την εποχή. Την κοινωνία γύρω τους. Βάλτε τον δίσκο στο πικάπ. Ανοίξτε το βιβλίο.
1. The Velvet Underground & Nico + William S. Burroughs – Γυμνό Γεύμα
Υπάρχουν έργα που δεν θέλουν να σε κάνουν να νιώσεις άνετα. Θέλουν να σε ταράξουν, να σ' ενοχλήσουν. Το The Velvet Underground & Nico δεν προσπαθεί να είναι όμορφο. Δεν προσπαθεί να είναι ευχάριστο. Μιλάει για το σώμα, τα ναρκωτικά, την επιθυμία και την αποξένωση χωρίς ωραιοποίηση. Δεν εξηγεί. Δεν σχολιάζει. Καταγράφει. Ο ήχος είναι επαναληπτικός, ψυχρός, σχεδόν μηχανικός — σαν τις ζωές που περιγράφει. Το ίδιο ακριβώς κάνει και το Γυμνό Γεύμα. Ένα βιβλίο που δεν διαβάζεται εύκολα, Ένα κείμενο αποσπασματικό, χαοτικό, συχνά βίαιο. Δεν αφηγείται μια ιστορία. Εκθέτει εμπειρίες. Ο Burroughs δεν έγραψε απλώς ένα βιβλίο· δημιούργησε μια νέα γλώσσα, ακριβώς όπως ο Lou Reed και ο John Cale δημιούργησαν έναν νέο ήχο που «πάντρευε» το θόρυβο με τη μελωδία.
Δεν είναι έργα για όλους. Και δεν θέλουν να γίνουν. Δεν ζητούν να τα αγαπήσεις. Ζητούν να τα αντέξεις. Και αν τα αντέξεις, σου δείχνουν έναν κόσμο που συνήθως μένει κρυμμένος. Όχι για να τον δικαιολογήσεις. Αλλά για να τον αναγνωρίσεις. Και στα δύο η τέχνη δεν παρηγορεί. Δεν εξαγνίζει. Δεν προσφέρει λύτρωση. Προσφέρει αλήθεια. Και αυτή η αλήθεια είναι άβολη. Μιλούν για το περιθώριο όπως είναι: δύσκολο, επαναληπτικό, συχνά αδιέξοδο. Χωρίς μεταφορές. Χωρίς φίλτρα.
Η μουσική των Velvet Underground είναι το ηχητικό ισοδύναμο του να διαβάζεις Burroughs σε ένα σκοτεινό δωμάτιο με μια λάμπα που τρεμοπαίζει.
2. John Coltrane – A Love Supreme + Hermann Hesse – Σιντάρτα
Το A Love Supreme του John Coltrane δεν είναι απλώς ένας τζαζ δίσκος. Ο Coltrane δεν παίζει απλώς μουσική· ακούει, επιμένει, επιστρέφει. Οι κραυγές του σαξοφώνου, οι πολυρρυθμίες και οι διαφωνίες δεν είναι θόρυβος· είναι η ενσωμάτωση όλης της ανθρώπινης εμπειρίας σε μια ενιαία προσευχή. Είναι εξομολόγηση. Πνευματική αφύπνιση. Ευγνωμοσύνη. Ευχαριστία προς το θείο. Το άλμπουμ είναι δομημένο σαν τελετουργία: Αναγνώριση. Απόφαση. Δοκιμασία. Ευχαριστία.
Το Σιντάρτα του Hermann Hesse δεν είναι θρησκευτικό κείμενο. Ο Σιντάρτα δεν αναζητά τη φώτιση μέσα από δόγματα ή δασκάλους. Ακολουθεί την άσκηση, την απόλαυση, την απώλεια, την απογοήτευση, μέχρι να καταλάβει ότι η σοφία δεν μεταδίδεται, αλλά βιώνεται.
Και τα δύο συναντιούνται στο ίδιο υπαρξιακό σημείο: στην ανάγκη του ανθρώπου να κατανοήσει τον εαυτό του όχι μέσω γνώσης, αλλά μέσω εμπειρίας. Η συγγένεια τους βρίσκεται στην ταπεινότητά τους. Ούτε ο Έσσε ούτε ο Coltrane υπόσχονται λύτρωση. Και τα δύο έργα είναι πνευματικές οδύσσειες. Όπως ο Coltrane χρησιμοποιεί το σαξόφωνο για να φτάσει στο Θείο, ο Έσσε χρησιμοποιεί τον Σιντάρτα για να περιγράψει την αναζήτηση της φώτισης. Είναι η απόλυτη προσευχή, δοσμένη μέσα από την τέχνη.
Δεν είναι έργα αναζήτησης. Είναι έργα επίγνωσης. Δεν αποτελούν απλώς τέχνη, αλλά πνευματικές καταθέσεις.
Ο Έσσε γράφει ότι ο Σιντάρτα έμαθε να "ακούει" το ποτάμι. Ο Coltrane έμαθε να "ακούει" το Σύμπαν. Και οι δύο κατέληξαν στο ίδιο συμπέρασμα: Η Αγάπη είναι το μοναδικό νόημα.
Ένα playlist για τον Hermann Hesse, κομμάτια που κουβαλάνε τον ίδιο τρόπο σκέψης, τον ίδιο ρυθμό ανάσας. Σαν να γράφτηκαν με το ίδιο χέρι, απλώς σε άλλο μέσο.
(εσωτερική πορεία – πνευματική ένταση χωρίς δόγμα)
-
John Coltrane – Acknowledgement
-
Alice Coltrane – Journey in Satchidananda
-
Pharoah Sanders – The Creator Has a Master Plan
-
Terry Riley – A Rainbow in Curved Air
-
Popol Vuh – Hosianna Mantra
3. Joy Division - Closer + Φιόντορ Ντοστογιέφσκι - (Σημειώσεις από το) Υπόγειο
Υπάρχουν έργα τέχνης που δεν σου ζητούν απλώς την προσοχή, αλλά την ίδια σου τη συνενοχή. Το Closer των Joy Division και οι Σημειώσεις από το Υπόγειο του Φιόντορ Ντοστογιέφσκι ανήκουν σε αυτή την κατηγορία: δεν ζητούν να τα καταλάβεις, ζητούν να αναγνωρίσεις μέσα τους κάτι που θα προτιμούσες να μην υπάρχει. Παρά τη χρονική απόσταση, τα δύο αυτά έργα συνομιλούν με μια τρομακτική, παγωμένη ακρίβεια.
Το Υπόγειο δεν είναι ένας φυσικός χώρος, αλλά μια ψυχική κατάσταση. Είναι η στιγμή που η λογοτεχνία σταμάτησε να κοιτάζει προς τα έξω και άρχισε να σκάβει στα πιο σκοτεινά σημεία της ανθρώπινης ψυχής. Είναι ένας μονόλογος που στρέφεται εναντίον του εαυτού του. Ο ήρωας του Ντοστογιέφσκι είναι ένας άνθρωπος υπερβολικά συνειδητός, παγιδευμένος στην ίδια του τη σκέψη. Είναι ο άνθρωπος που έχει αποσυρθεί από την κοινωνία, παρατηρεί τον κόσμο πίσω από μια χαραμάδα, αρνείται τη λογική, την πρόοδο, την ευτυχία ως σχέδιο. Προτιμά την οδύνη από την αρμονία.
Το Closer είναι μια φωνή που επιμένει να μιλά ενώ καταρρέει. Δεν αφηγείται ιστορίες· χτίζει ένα κλειστό περιβάλλον. Τα τύμπανα είναι τελετουργικά, το μπάσο του Peter Hook αντηχεί σαν καρδιακός παλμός σε άδειο κελί, επίμονο, σχεδόν καταναγκαστικό, και η φωνή του Ian Curtis μοιάζει λιγότερο με τραγούδι και περισσότερο με αγωνία, δίνει την αίσθηση ότι το μέσα έχει καταπιεί το έξω.
Ο Ian Curtis δεν “ερμηνεύει”. Ο άνθρωπος του Υπογείου δεν “αφηγείται”. Και οι δύο εκτίθενται.
Η συγγένεια των δύο έργων είναι υπαρξιακή. Απορρίπτουν τη λύτρωση. Δεν οδηγούν σε κάθαρση, δεν προσφέρουν ελπίδα. Ο άνθρωπος του Υπογείου μιλάει ασταμάτητα για να αποδείξει ότι υπάρχει· ο Ian Curtis τραγουδά με μια αποστασιοποιημένη αλλά βαθιά σπαρακτική φωνή, θυμίζοντας τον μονόλογο του ήρωα του Ντοστογιέφσκι. Υπάρχει η ίδια αίσθηση του «εγκλωβισμού»—είτε αυτός είναι ένα δωμάτιο στην Αγία Πετρούπολη, είτε ένα παγωμένο studio στο Λονδίνο.
Το Closer και το Υπόγειο μας θυμίζουν ότι η τέχνη δεν είναι πάντα για να μας παρηγορεί. Μερικές φορές, είναι εκεί για να μας δείξει ότι ακόμα και στο πιο βαθύ σκοτάδι, η ειλικρίνεια της απόγνωσης παραμένει μια μορφή ομορφιάς. Είναι η στιγμή που η υπαρξιακή αγωνία μετατρέπεται σε μνημείο, αποδεικνύοντας ότι το να υποφέρεις με συνείδηση είναι, τελικά, μια πράξη βαθιά ανθρώπινη.
4. The Beatles - Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band + James Joyce - Οδυσσέας
Υπάρχουν έργα που δεν ξεχωρίζουν επειδή είναι καλύτερα από όσα προηγήθηκαν, αλλά επειδή αλλάζουν το ίδιο το πλαίσιο μέσα στο οποίο ορίζεται το τι μπορεί να γίνει στο μέσο τους.
Το Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band των Beatles και ο Οδυσσέας του Τζέιμς Τζόις ανήκουν ακριβώς σε αυτή την κατηγορία. Δεν μοιάζουν. Δεν ανήκουν στην ίδια εποχή. Δεν υπηρετούν το ίδιο κοινό. Κι όμως, λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο: ως σημεία μηδέν.
Ο Τζόις στον Οδυσσέα δεν επεκτείνει απλώς το μυθιστόρημα αλλά το υποβάλλει σε διαδικασία αποδόμησης και επανασυναρμολόγησης. Δεν χρησιμοποιεί μία ενιαία φωνή, αλλά μεταπηδά από τον ομηρικό παραλληλισμό στην επιστημονική κατήχηση και από το θεατρικό ύφος στον εσωτερικό μονόλογο, δηλαδή στην απόδοση της ρευστότητας της σκέψης. Το βιβλίο δεν αφηγείται απλώς μια μέρα στο Δουβλίνο· εξερευνά τις ίδιες τις δυνατότητες της γλώσσας. Το μυθιστόρημα μετατρέπεται σε μεταμυθιστόρημα — σε σχόλιο πάνω στις ίδιες του τις δυνατότητες. ΄Ετσι και οι Beatles εγκαταλείπουν το κλασικό φορμάτ της pop μπάντας, υιοθετούν τις περσόνες μιας φανταστικής ορχήστρας, επιτρέπουν στους εαυτούς τους να πειραματιστούν με τα πάντα και ο δίσκος γίνεται ενιαίο έργο, με συνοχή, ιδέα και εσωτερική λογική. Αποκτούν πλήρη επίγνωση της ηχογράφησης ως δημιουργικής πράξης. Το στούντιο παύει να είναι μέσο καταγραφής και γίνεται συνθετικό εργαλείο. Ο δίσκος οργανώνεται ως ενιαία εμπειρία — με θεματική συνοχή, οπτική ταυτότητα, διαδοχή κομματιών που λειτουργεί δραματουργικά.
Όταν ακούς το Sgt. Pepper’s, παύεις να ακούς μεμονωμένα τραγούδια και αρχίζεις να βιώνεις μια ενιαία εμπειρία. Όταν διαβάζεις τον Οδυσσέα, κάποια στιγμή σταματάς να ψάχνεις "τι γίνεται" και αρχίζεις να προσέχεις πώς σκέφτεται η γλώσσα. Και στις δύο περιπτώσεις, το έργο δεν είναι απλώς "τι λέει", αλλά και πώς το λέει — και γιατί αυτό το "πώς" είναι εξίσου σημαντικό με το "τι".
Και τα δύο έργα φθάνουν στην κορύφωσή τους στο τέλος. Ο Οδυσσέας του Τζόις ολοκληρώνεται με τον χαοτικό αλλά λυρικό μονόλογο της Μόλυ Μπλουμ, ενώ το Sgt. Pepper's κορυφώνεται με το αριστουργηματικό A Day in the Life. Εκεί, η καθημερινή είδηση μιας εφημερίδας μετατρέπεται σε μια υπαρξιακή συμφωνία.
Τελικά, και τα δύο έργα απέδειξαν ότι η υψηλή τέχνη μπορεί να κατοικήσει μέσα στα πιο «ταπεινά» υλικά: μια βόλτα στην πόλη ή ένα pop τραγούδι.
Ο Οδυσσέας και το Sgt. Pepper's δεν τελείωσαν κάτι. Άνοιξαν τα πάντα. Ήταν τα σημεία μηδέν. Και από εκεί και μετά, τίποτα δεν γράφεται ή ηχογραφείται αθώα.
5. Joy Division - Unknown Pleasures + Αλμπέρ Καμύ - Ο Ξένος
Η συνάντηση του Unknown Pleasures των Joy Division με τον Ξένο του Αλμπέρ Καμύ δεν είναι αισθητική· είναι υπαρξιακή. Και τα δύο έργα τοποθετούν στο κέντρο έναν άνθρωπο αποκομμένο από τον κόσμο, συναισθηματικά αποσπασμένο. Ο Μερσώ του Καμύ και η φωνή του Ian Curtis κινούνται στο ίδιο ψυχρό τοπίο: αποτυπώνουν την αίσθηση της αποξένωσης, της εσωτερικής μοναξιάς και της αναζήτησης νοήματος μέσα σε έναν κόσμο που μοιάζει αδιάφορος ή παράλογος.
Στον Ξένο, η αφήγηση είναι λιτή, σχεδόν στεγνή. Τα γεγονότα περιγράφονται χωρίς ηθικό σχολιασμό. Ο Μερσώ δεν αντιδρά όπως πρέπει. Δεν πενθεί όπως θα έπρεπε. Αρνείται να υποκριθεί συναισθήματα που δεν νιώθει. Η κοινωνία τον κρίνει περισσότερο για τη συναισθηματική του απόσταση παρά για το ίδιο το έγκλημα. Στην δίκη του ο Μερσώ τιμωρείται για την απόκλιση από την κανονικότητα. Η απάθεια γίνεται έγκλημα. Η απουσία συναισθηματικής συμμόρφωσης τον καθιστά ξένο όχι μόνο προς τους άλλους, αλλά και προς το ίδιο το νόημα που η κοινωνία επιμένει να αποδίδει στη ζωή και στον θάνατο. Ο Καμύ, μέσα από λιτή γλώσσα, συμπυκνώνει τη φιλοσοφία του παραλόγου: ο άνθρωπος αναζητά νόημα σε έναν κόσμο που δεν προσφέρει καμία εγγύηση ότι αυτό υπάρχει.
Στον κόσμο των Joy Division η αποξένωση είναι προϊόν αστικής παρακμής, ανεργίας, κοινωνικής στασιμότητας. Το Unknown Pleasures είναι ένας δίσκος που μοιάζει να ηχογραφήθηκε μέσα στο κεφάλι του Μερσώ την ώρα που αυτός κοιτούσε τον ήλιο στην παραλία. O ήχος είναι ωμός, μινιμαλιστικός, σχεδόν μηχανικός. Τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα δημιουργούν κενό και βάθος ταυτόχρονα. Οι κιθάρες δεν ξεσπούν· απλά αιωρούνται. Τα τύμπανα ακούγονται σαν απόμακρος αργός καρδιακός παλμός. Η μονοτονία του μπάσου στο "Day of the Lords" αντηχεί την ίδια συναισθηματική αποσύνδεση που νιώθει ο Μερσώ στην κηδεία της μητέρας του. Η ψυχρή φωνή του Curtis δεν δραματοποιεί· δηλώνει. Στο "Disorder" ο Curtis τραγουδά: "I’ve got the spirit, but lose the feeling". Αυτή η φράση θα μπορούσε να είναι η περίληψη της ζωής του Μερσώ.
Ο Μερσώ οδηγείται στο έγκλημα λόγω του εκτυφλωτικού φωτός του ήλιου, ενώ οι Joy Division συνδέθηκαν με το απόλυτο αστικό σκοτάδι του Μάντσεστερ. Είτε είναι η ζέστη της Αλγερίας είτε η υγρασία και το τσιμέντο της Αγγλίας, ο άνθρωπος νιώθει "Ξένος" μέσα στο ίδιο του το σώμα.
Ο Καμύ γράφει με καθαρές, κοφτές προτάσεις. Οι Joy Division χτίζουν με επαναλαμβανόμενα μοτίβα και ηχητικό κενό. Το Unknown Pleasures και ο Ξένος συνομιλούν μέσα από το κενό. Μιλούν για τον άνθρωπο που στέκεται απέναντι στον κόσμο χωρίς αυταπάτες. Χωρίς ψευδαισθήσεις. Χωρίς εγγυήσεις νοήματος.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου